Historia powstania Muzeum Reformacji w Mikołajkach

Historia Powstania Muzeum, przy okazji 40.lecia istnienia placówki.

 

Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach istnieje z przerwami od niemalże czterdziestu lat, a do 2009 r. było ono jedyną tego typu placówką w Polsce. Historia jego powstania jest równie skomplikowana i trudna jak losy Kościoła ewangelickiego na Mazurach po 1945 r., i nierozerwalnie związana ze służbą duszpasterską w Mikołajkach ks. Władysława Pilcha. Lata jego służby (1946 - 1985) były najtrudniejsze w całej powojennej historii Mazur.

Istotnym wydarzeniem, które wpłynęło na powstanie tego muzeum, było odnalezienie w piwnicach dawnego sądu w Mikołajkach starych ksiąg i dokumentów metrykalnych. Młody pastor Władysław Pilch otrzymał je w depozyt i zaczął się nimi interesować. Był zdumiony tym, iż większość nazwisk ujętych w spisach miała polskie brzmienie, a zarejestrowani w nich Mazurzy posługiwali się polską mową. Zaintrygowany swoim odkryciem postanowił szukać ustaleń dotyczących polskiego pochodzenia mieszkańców tych ziem i ich związku z Polską. W ten sposób przystąpił jednocześnie do gromadzenia druków i rękopisów polsko - ewangelickich, poświęcając temu praktycznie całe swoje życie. Cenne książki odnajdywał wielokrotnie w pojemnikach na śmieci i w punktach skupu surowców wtórnych, często otrzymywał je również od swoich parafian emigrujących na zachód Europy. Początkowo nie myślał o utworzeniu muzeum, ale dramatyczny i masowy proces emigracji ewangelickich Mazurów wymusił koncepcję (i potrzebę) powołania takiej instytucji. Mimo wielu późniejszych trudności i ciężkich przeżyć ks. Władysław Pilch postanowił ratować to, co jeszcze można było ratować. Czynił starania u władz państwowych i kościelnych o wyrażenie zgody na uruchomienie w kościele ewangelickim w Mikołajkach Muzeum Mazurskiego im. bpa Juliusza Burschego. Jego zdaniem utworzenie takiego muzeum w kościele i podległego Ministerstwu Kultury i Sztuki zahamowałoby zabiegi katolików, którzy chcieli przejąć świątynię. Konsystorz Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego w Warszawie w końcu wyraził zgodę na realizację planu, a Rada Parafialna w Mikołajkach zaproponowała zorganizowanie w budynku kościoła filii Okręgowego Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. Pastor Pilch mógł wreszcie umieścić w świątyni gabloty z książkami, rękopisami i kopiami przywilejów wyznaniowych królów polskich. Były to zbiory w przeważającej większości polskojęzyczne, ilustrujące rozwój na przestrzeni wieków piśmiennictwa, głównie religijnego, dla ludności mazurskiej i cieszyńskiej.

Punktem zwrotnym dla sprawy istnienia muzeum było nawiązanie kontaktu z wieloletnim dyrektorem Muzeum Narodowego w Warszawie, prof. Stanisławem Lorentzem, który pomagał później ks. Władysławowi Pilchowi w załatwianiu wielu urzędowych spraw w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Starania te przyniosły skutek w 1973 r., gdy ministerstwo przychylnie rozpatrzyło prośbę pastora o powołanie placówki. W ten sposób powstało i zostało zarejestrowane Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach w stanie organizacji. Praktycznie aż do końca 1988 r. zbiory były eksponowane wewnątrz kościoła.

W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych z Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach współpracowało wielu wybitnych przedstawicieli kultury i nauki, m. in. Janusz Jasiński (PAN Toruń), Władysław Ogrodziński (dyrektor Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie), Janusz Małłek (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu), Czesław Pilichowski (dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce), Janusz Tazbir (PAN Warszawa), Władysław Kupiszewski (Uniwersytet Warszawski), Maria Zientara - Malewska, Władysław Gębik, Witold Piechocki.

Wraz z przejściem ks. Władysława Pilcha na emeryturę w 1985 r. pojawiły się problemy z miejscem przechowywania zbiorów. Po wielu mediacjach i sporach, również z udziałem Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego, zapadła wreszcie decyzja o przyznaniu nowej siedziby dla Muzeum Reformacji Polskiej, będącego wówczas filią Muzeum Okręgowego w Suwałkach. Władze miejskie w Mikołajkach przekazały na ten cel część budynku dawnej szkoły przy ul. Kolejowej 6, obok Domu Kultury i Biblioteki Miejskiej. Dnia 30 lipca 1990 r. umowę w sprawie nowej siedziby zawarły Muzeum Okręgowe w Suwałkach i Ośrodek Kultury w Mikołajkach.

Pasję ks. Władysława Pilcha kontynuowała również jego córka, Irena Dzierwa, zatrudniona w muzeum już od 1980 r. Później przejęła po ojcu obowiązki kierownika placówki. Jednak po zmianach politycznych w Polsce muzeum znalazło się w trudnej sytuacji finansowej. Starostwo mrągowskie nie było w stanie dalej go finansować. W sierpniu 2000 r. podjęto decyzję o zamiarze likwidacji Muzeum Reformacji Polskiej. Z pomocą przyszła jednak Parafia Ewangelicko - Augsburska w Mikołajkach i jej nowy proboszcz ks. Franciszek Czudek. Po przebudowie przekazanego przez władze miejskie dawnego budynku plebanii, w 2002 r. ponownie zaczęło działać Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach - swoisty ewenement na skalę ogólnopolską.

Pozyskanie stałego lokum było wynikiem działań i zaangażowania ks. Franciszka Czudka, który zdobył środki pieniężne na ten cel z Fundacji Współpracy Polsko - Niemieckiej. Pani Irena Dzierwa nie powróciła już do pracy, ale nadal pełni w kościele ewangelickim w Mikołajkach funkcję organistki.

Zbiory Muzeum Reformacji Polskiej obejmują obecnie ok. 1050 eksponatów. Są to w przeważającej części druki i rękopisy (głównie ze Śląska Cieszyńskiego i Mazur), a także numizmatyki, rękodzieło i inne. Część ekspozycji stanowią oryginalne dokumenty kościelne z lat 1552 - 1925 i ekspozycje fotograficzne dokumentujące historię parafii i miasta. Zbiory pochodzą z wieków od XVII do XX, stanowiąc doskonałą podstawę do badań nad rozwojem polskiej literatury ewangelickiej i nie tylko. Dlatego inicjatywa powstania muzeum - dzieło życia ks. Władysława Pilcha - była i jest niezwykle ważna dla zachowania pamięci historycznej związanej nie tylko z Mazurami, czy Śląskiem Cieszyńskim, ale także z ewangelicyzmem polskim w ogóle. Utworzenie muzeum przyczyniło się także do ocalenia wielu cennych zabytków piśmiennictwa niemieckiego i litewskiego, niszczonych z premedytacją po 1945 r.

Obecnie Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach jest jednostką samodzielną, funkcjonującą w strukturach Kościoła Ewangelicko - Augsburskiego w RP i zarejestrowaną w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Warto zwrócić uwagę, że odwiedzają je nie tylko turyści z Niemiec i innych krajów, lecz również i może przede wszystkim goście z Polski. Wychodząc naprzeciw nowym wyzwaniom rozszerzyliśmy ekspozycję muzealną, prezentując Reformację jako dzieło ogólnoeuropejskie. Nie zapomnieliśmy również o ciekawych opisach eksponatów i o nieznanych faktach z historii Polski.

 

Rejnold Kuchn, opiekun Muzeum Reformacji Polskiej i autor obecnej ekspozycji